Extradition barred if requesting State lacks independent Courts and judicial review of detention
III KK 265/21
POSTANOWIENIE
Dnia 30 maja 2023 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Włodzimierz Wróbel (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Piotr Mirek
SSN Andrzej Siuchniński
Protokolant […]
w sprawie [OMISSIS]
w przedmiocie orzeczenia prawnej niedopuszczalności wydania
po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie
w dniu 30 maja 2023 r.,
przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Marka Zajkowskiego,
kasacji wniesionych przez obrońcę oraz przez Rzecznika Praw Obywatelskich na
korzyść
od postanowienia Sądu Apelacyjnego w Lublinie
z dnia 20 stycznia 2021 r., sygn. akt II AKz 963/20,
zmieniającego postanowienie Sądu Okręgowego w Lublinie
z dnia 15 grudnia 2020 r., sygn. akt IV Kop 186/20,
1. uchyla zaskarżone postanowienie i umarza postępowanie w
sprawie;
2. pozostawia kasację obrońcy bez rozpoznania;
3. zwalnia [OMISSIS] z kosztów postępowania w sprawie, obciążając
nimi Skarb Państwa.
UZASADNIENIE
Postanowieniem Sądu Okręgowego w Lublinie z dnia 15 grudnia 2020 r.
(sygn. akt IV Kop 186/20):
III KK 265/21 2
1. na podstawie art. 604 § 1 pkt 4 i 7 k.p.k. stwierdzono niedopuszczalność
wydania do Republiki Białorusi [OMISSIS], […], urodzonego […] region […], Republika
Białoruś w celu przeprowadzenia przeciwko niemu postępowania karnego o
przestępstwa określone w art. 147 część 2 pkt 7 i w art. 339 część 2
białoruskiego kodeksu karnego;
2. na podstawie art. 253 § 1 k.p.k. uchylono wobec [OMISSIS], […] środki
zapobiegawcze zastosowane postanowieniem Sądu Okręgowego w Lublinie
z dnia 3 września 2020 roku w sprawie o sygn. akt IV Kop 186/20 w postaci
dozoru policji oraz poręczenia majątkowego w wysokości 30.000 złotych, zaś
kwotę poręczenia wraz z należnymi odsetkami zwrócić osobie wpłacającej
poręczenie.
Postanowieniem Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 20 stycznia 2021 r.
(sygn. akt II AKz 963/20) zmieniono postanowienie Sądu I instancji w ten sposób, że:
1. stwierdzono prawną dopuszczalność wydania do Republiki Białorusi
ściganego [OMISSIS], […] w celu przeprowadzenia przeciwko niemu postępowania
karnego o przestępstwa określone w części 2 art. 339 i pkt. 7 części 2 art. 147
Kodeksu karnego Republiki Białorusi;
2. uchylono rozstrzygnięcie z pkt. 2 i zastosowano w dalszym ciągu wobec
ściganego [OMISSIS], […] środki zapobiegawcze, zastosowane postanowieniem
Sądu Okręgowego w Lublinie z dnia 3 września 2020 roku w sprawie IV Kop
186/20, w postaci poręczenia majątkowego w kwocie 30.000 zł oraz dozoru
Policji z obowiązkiem stawiennictwa raz w tygodniu we właściwej dla miejsca
zamieszkania jednostce Policji.
Od powyższego postanowienia kasację wniósł obrońca [OMISSIS], zarzucając
orzeczeniu „mogące mieć istotny wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia rażące
naruszenie przepisów prawa, tj.
1. art. 604 par. 1 pkt 7 k.p.k., poprzez przedwczesne i tym samym bezpodstawne
uznanie, że nie istnieją w niniejszej sprawie bezwzględne przeszkody
ekstradycyjne, określone w tym przepisie pomimo, że z całokształtu
okoliczności ujawnionych w postępowaniu wynikało, iż po wydaniu go
III KK 265/21 3
Republice Białoruś dojdzie do naruszenia podstawowego prawa człowieka, tj.
prawa do wolności i bezpieczeństwa osobistego, poprzez brak zapewnienia
sądowej kontroli zastosowanego wobec niego tymczasowego aresztowania,
wymagane art. 41 ust. 3 Konstytucji, oraz art. 5 ust. 3 EKPCz, co w świetle
art. 55 ust. 4 Konstytucji, konstytuującego bezwzględne przeszkody wydania,
obligowało Sąd do uwzględnienia tych okoliczności z urzędu, niezależnie od
granic zaskarżenia oraz treści zarzutów oraz w art. 6 k.p.k., poprzez wydanie
orzeczenia reformatoryjnego na niekorzyść ściganego, co pozbawiło go
możliwości zaskarżenia tego rozstrzygnięcia i w efekcie naruszyło
przysługujące mu prawo do obrony;
2. art. 434 par. 1 pkt 3 k.p.k. w zw. art. 458 k.p.k. i art. 433 par. 1 i 2 k.p.k. poprzez
wyjście poza granice zaskarżenia i poczynienie nowych samoistnych ustaleń
faktycznych przez Sąd Apelacyjny wynikających z dowolnej i błędnej oceny
zgromadzonego materiału dowodowego i przyjęcie, iż obrażenia [OMISSIS] mogły
powstać w innych okolicznościach niż pobicie przez policję oraz że nic był ww.
prześladowany z motywów politycznych, gdyż naruszenie praw człowieka i
wolności do których doszło w niniejszej sprawie miało jedynie charakter
„ekscesu funkcjonariuszy”, a nie systemowego ich łamania w Republice
Białorusi, wówczas gdy w zażaleniu nie stawiano zarzutu błędu w ustaleniach
faktycznych w zakresie ww. ustaleń, a jedynie kwestionowano ustalenia z
opinii Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka, że w państwie żądającym wydania
może dojść do naruszenia wolności i praw osoby wydanej;
3. art. 458 k.p.k. i art. 433 par. 2 k.p.k. w zw. z art. 105 k.p.k. poprzez uznanie, że
podstawą prawną postanowienia o niewydaniu ściganego był nie jak
wskazano w sentencji orzeczenia przepis art. 604 par. 1 pkt 4 k.p.k. tylko art.
604 par. 1 pkt 5 k.p.k. i odstąpienie od zwrócenia akt do Sąd Okręgowego w
celu sprostowania ww. omyłki, co skutkowało wyjściem poza zakres
zaskarżenia i naruszenia ww. przepisów;
4. art. 605 par. 2 k.p.k. w zw. z art. 70 umowy między Rzecząpospolitą Polską a
Republiką Białoruś o pomocy prawnej i stosunkach prawnych w sprawach
cywilnych, rodzinnych, pracowniczych i karnych z dnia 26 października 1994
III KK 265/21 4
r. poprzez nie uchylenie zaskarżonego orzeczenie i nie umorzenie
postępowania w przedmiocie stwierdzenia prawnej dopuszczalności wydania,
w sytuacji gdy wniosek o wydanie został przesłany z przekroczeniem 40-
dniowego terminu, co skutkowało nieważnością niniejszego postępowania na
podstawie przepisu art. 439 par. 1 pkt 9) k.p.k.”
Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie
sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.
Prokurator w odpowiedzi na kasacje wniósł o odmowę jej przyjęcia do
rozpoznania.
Kasację w trybie art. 521 § 1 k.p.k. wniósł także Rzecznik Praw Obywatelskich,
zarzucając postanowieniu „rażące i mające istotny wpływ na jego treść naruszenie
przepisów prawa karnego procesowego, tj.:
– art. 604 § 1 pkt 7 k.p.k., poprzez przedwczesne i tym samym
bezpodstawne uznanie, że nie istnieją w niniejszej sprawie bezwzględne przeszkody
ekstradycyjne, określone w tym przepisie pomimo, że z całokształtu okoliczności
ujawnionych w postępowaniu wynikało, iż po wydaniu ściganego Republice Białorusi
dojdzie do naruszenia podstawowego prawa człowieka, tj. prawa do wolności i
bezpieczeństwa osobistego, poprzez brak zapewnienia sądowej kontroli
zastosowanego wobec niego tymczasowego aresztowania, co jest wymagane przez
art. 41 ust. 3 Konstytucji RP oraz art. 5 ust. 3 EKPCz, co w świetle art. 55 ust. 4
Konstytucji RP, konstytuującego bezwzględne przeszkody wydania, obligowało Sąd
do uwzględnienia tych okoliczności z urzędu, niezależnie od granic zaskarżenia oraz
treści podniesionych zarzutów;
– art. 6 k.p.k. poprzez wydanie orzeczenia reformatoryjnego na
niekorzyść ściganego, co pozbawiło go możliwości zaskarżenia tego rozstrzygnięcia
i w efekcie naruszyło przysługujące mu prawo do obrony.”
Rzecznik Praw Obywatelskich wniósł o uchylenie zaskarżonego
postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Lublinie do ponownego
rozpoznania w postępowaniu odwoławczym.
Sąd Najwyższy zważył co następuje.
III KK 265/21 5
Kasacja Rzecznika Praw Obywatelskich okazała się zasadna.
Trafnie podkreślono w kasacji, że orzeczenie sądu odwoławczego zostało
wydane bez zbadania podstawowej negatywnej przesłanki ekstradycji. Zgodnie z art.
604 § 1 pkt 7 k.p.k. wydanie danej osoby jest niedopuszczalne, jeżeli zachodzi
uzasadniona obawa, że w państwie żądającym wydania może dojść do naruszenia
wolności i praw osoby wydanej. Jednym z podstawowych praw podmiotowych,
gwarantowanych przez polska Konstytucję oraz Europejską Konwencję Praw
Człowieka jest prawo do sądu. Aktualizuje się ono w szczególności wówczas, gdy
dochodzi do pozbawienia wolności osobistej. W przypadku postępowania
ekstradycyjnego warunkiem jego prowadzenia jest wydanie decyzji w kraju
wnioskującym o tymczasowe aresztowanie osoby objętej wnioskiem ekstradycyjnym.
Postanowienie sądu o prawnej dopuszczalności wydania oznacza w istocie zgodę
na pozbawienie wolności danej osoby w dalszych stadiach procedury ekstradycyjnej.
Mając na uwadze jej charakter oraz fakt, że wobec [OMISSIS] wydano w Republice Białorusi
postanowienie o jego tymczasowym aresztowaniu, zachodzi wysokie
prawdopodobieństwo, że wraz z wykonaniem decyzji o ekstradycji zostanie on
przekazany władzom białoruskim i pozbawiony wolności. Jednocześnie należy
stwierdzić, że decyzja o tymczasowym aresztowaniu została wydana w fazie
postępowania przedsądowego (przygotowawczego) przez organ nie będący sądem
i nie podlega kontroli sądowej do czasu zakończenia tego postępowania (k. 239-242
oraz informacja Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka przedstawiona w postępowaniu
przed Sądem I instancji k. 310-314; omówiona szerzej na s. 4-5 uzasadnienia
postanowienia; podkreśla to także Rzecznik Praw Obywatelskich w kasacji).
Analiza systemu wymiaru sprawiedliwości funkcjonującego obecnie w
Republice Białorusi wskazuje, że nie działają tam sądy, które spełniałyby kryteria
niezawisłego i niezależnego sądu wynikające z art. 6 EKPC oraz art. 45 ust. 1 polskiej
Konstytucji. To bowiem, że w jakimś systemie prawnym określony organ bywa
nazywany sądem nie oznacza, że w rzeczywistości odpowiada on standardom
wyznaczonym przez konstytucyjne i traktatowe rozumienie niezależnego i
bezstronnego sądu. [OMISSIS] znajduje się obecnie w Polsce, a każdej osobie
przebywającej na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej w dowolnym miejscu i bez
względu na sposób w jaki znalazła się w Polsce, gwarantuje się przestrzeganie
III KK 265/21 6
podstawowych praw i wolności, chyba, że Konstytucja zastrzega je wyłącznie dla
obywateli polskich.
Mając na względzie powyższe okoliczności należało stwierdzić, że nie jest
dopuszczalna ekstradycja do państwa, w którym sądy nie spełniają kryterium
niezawisłości i bezstronności określone w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 6
EKPC. Takim państwem jest obecnie Republika Białorusi. Nie zmienia tego fakt
obowiązywania wciąż umowy podpisanej z tym państwem, tj. umowy między
Rzecząpospolitą Polską a Republiką Białoruś o pomocy prawnej i stosunkach
prawnych w sprawach cywilnych, rodzinnych, pracowniczych i karnych,
sporządzonej w M. dnia 26 października 1994 r. (Dz.U. 1995 nr 128 poz. 619). Sama
bowiem ta umowa w art. 19 stwierdza, że pomocy prawnej nie udziela się, jeśli jej
udzielenie pozostawałoby w sprzeczności z podstawowymi zasadami prawnymi
wezwanej Umawiającej się strony. Nie ulega wątpliwości, że respektowanie prawa
do sądowej kontroli pozbawienia wolności jest fundamentalną zasadą obowiązującą
w państwie prawa. Ekstradycja do kraju, który tej zasady nie przestrzega jest więc
na gruncie owego art. 19 niedopuszczalna.
Należy podkreślić, iż zdaniem polskich organów władzy wykonawczej
Republika Białorusi prowadzi wobec Rzeczpospolitej Polskiej wojnę hybrydową.
Podczas posiedzenia Komisji Praw Człowieka, Praworządności i Petycji Senatu RP
z dnia 12 kwietnia 2023 r. Sekretarz Stanu w MSWiA M. W. powiedział, że „w naszej
ocenie mamy do czynienia z poważną wojną hybrydową, która została wytoczona
przez stronę białoruską, (…) państwom bałtyckim, Polsce, ale także całej Unii
Europejskiej. (…) Wszystkim Białorusinom udzielamy prawa do azylu, bo ci, którzy z
Białorusi do nas uciekają… Im tam grozi niebezpieczeństwo. (…) To, co się dzieje na
Białorusi, sprawia, że Białorusini prześladowani politycznie znajdują w Polsce
ochronę. Tak, działamy, 10 tysięcy Białorusinów rocznie znajduje w Polsce ochronę.”
(https://www.senat.gov.pl/prace/komisie-senackie/przebieg, 10131,1 .html).
Ministerstwo Sprawiedliwości w piśmie z dnia 24 listopada 2022 r. ([…])
wskazało, że „Republika Białorusi jest państwem niedemokratycznym, autorytarnym
oraz nierespektującym standardów rządów prawa i ochrony prawa człowieka i
obywatela. Rozwiązania prawne Republiki Białoruś, w tym w zakresie postępowania
III KK 265/21 7
karnego i ustroju sądów, utrzymują wiele przeżytków systemu sowieckiego i
niekorzystnie odbiegają od standardów przyjętych w europejskich państwach
demokratycznych (np. w zakresie możliwości stosowania tymczasowego
aresztowania przez organa inne niż sąd). (…) Sądownictwo w Białorusi, podobnie jak
wszystkie inne elementy władzy publicznej, są ściśle podporządkowane
prezydentowi. Zgodnie z przepisami o ustroju sądów, prezydent ma decydujący
wpływ na nominowanie, awans, przenoszenie, zawieszanie i odwoływanie sędziów.
Sędziowie są powoływani przez prezydenta początkowo na pięć lat, potem ich
kadencja może być przez niego przedłużana na czas określony lub nieokreślony. O
obsadzie personalnej sędziów decyduje zatem władza wykonawcza, a sędziowie nie
mają gwarancji stabilizacji zawodowej i nieusuwalności, co jest jedną z kluczowych
gwarancji ich niezależności. Prezydent ma również istotny wpływ na wysokość
wynagrodzeń sędziów.” Odwołano się na poparcie tej tezy do szeregu dokumentów
organizacji międzynarodowych dotyczących sytuacji podsądnych na Białorusi.
Wynika z nich, że liczne są także doniesienia o torturowaniu i nieludzkim traktowaniu
przez funkcjonariuszy organów ścigania osób zatrzymanych, tymczasowo
aresztowanych i skazanych (m.in. bicie, rażenie prądem, poniżanie, zastraszanie),
przy czym metody te są powszechnie stosowane także do wymuszenia zeznań i
wyjaśnień. Nadto zaznaczono, że Departament Wschodni Ministerstwa Spraw
Zagranicznych ocenił, że organy wymiaru sprawiedliwości w Republice Białorusi nie
spełniają cech bezstronnego sądu w myśl art. 6 ust. 1 EKPC.
Z uwagi na zaangażowanie tego państwa w agresję przeciwko Ukrainie, jej
najwyżsi przedstawiciele objęci są sankcjami Unii Europejskiej. Zakazami
sankcyjnymi objęto także wymianę handlową i gospodarczą z Białorusią. Rada Unii
Europejskiej nałożyła już w marcu 2022 r. ukierunkowane sankcje za działania
podważające integralność terytorialną, suwerenność i niezależność Ukrainy lub im
zagrażające. Jak wynika z informacji Rady „sankcje w związku z działaniami
podważającymi integralność terytorialną, suwerenność i niezależność Ukrainy lub im
zagrażającymi, obejmujące obecnie łącznie 702 osoby i 53 podmioty, polegają m.in.
na zamrożeniu aktywów i zakazie udostępniania funduszy osobom i podmiotom
umieszczonym w wykazie. Ponadto osoby objęte sankcjami w wyniku nałożonego na
nie zakazu podróży nie mogą wjeżdżać na terytorium UE ani przez nie
III KK 265/21 8
przejeżdżać.”https[…] wraz z odnośnikami do konkretnych aktów normatywnych w
tym zakresie).
Z uwagi na bezpieczeństwo publiczne, zamknięto także niektóre przejścia
graniczne. Jak można przeczytać na stronie Ministerstwa Spraw Zagranicznych
(https://www.gov.pl/web/bialorus/informacje-dla-podrozujacych) ze względu na
wzrost napięcia, wydarzenia wojenne w regionie, a także powtarzające się przypadki
aresztowań obywateli polskich Ministerstwo Spraw Zagranicznych odradza
obywatelom polskim wszelkie podróże do Republiki Białorusi. W razie drastycznego
pogorszenia sytuacji bezpieczeństwa, zamknięcia granic czy innych
nieprzewidzianych sytuacji ewakuacja może okazać się znacznie utrudniona lub
nawet niemożliwa. Obywatelom RP pozostającym na terytorium Republiki Białorusi
rekomenduje się opuszczenie jej terytorium dostępnymi środkami komercyjnymi i
prywatnymi. Obecnie dla ruchu osobowego z Polską otwarte jest jedynie przejście
graniczne T.-B..
Nie ulega więc wątpliwości, że Republika Białorusi jest państwem
niebezpiecznym, które nie gwarantuje przestrzegania podstawowych praw człowieka
zarówno wobec cudzoziemców, jak i własnych obywateli. Dodatkowo świadczą o tym
raporty dotyczące sytuacji migrantów na polsko-białoruskiej granicy. Na stronie
Humań Rights Watch znajduje się wiele potwierdzonych świadectw brutalności służb
b iałoruskich (https://[…]). Wynika z nich, że znęcanie się nad ludźmi przez
białoruskie służby na granicy jest równe nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu
lub karaniu i może być uznane w pewnych przypadkach za tortury, co jest
naruszeniem międzynarodowych prawnych zobowiązań Białorusi.
Warto także odnotować, że wyrokami z 27 kwietnia 2022 r., (sygn. akt IV
SA/Wa 471/22), oraz 26 kwietnia 2022 r., (sygn. akt IV SA/Wa 420/22), Wojewódzki
Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił postanowienia Straży Granicznej o
nakazaniu opuszczenia terytorium Rzeczpospolitej Polskiej przez dwóch
cudzoziemców zatrzymanych na pograniczu polsko-białoruskim. W uzasadnieniach
podkreślono, że „biorąc pod uwagę ogólnodostępne informacje na temat braku
możliwości przemieszczania się cudzoziemców z granicy w głąb terytorium Białorusi
i przetrzymywania ich przez funkcjonariuszy sił wojskowych Białorusi, istniała
III KK 265/21 9
konieczność przeprowadzenia rzetelnego postępowania dowodowego celem
wykluczenia, że nakazanie opuszczenia terytorium RP i natychmiastowe wykonanie
zaskarżonego postanowienia nie narusza prawa do życia oraz wolności od tortur,
innego nieludzkiego lub poniżającego traktowania cudzoziemca w aspekcie art. 2 i 3
Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z dnia 4 listopada
1950r.”
W takich okolicznościach jakiekolwiek przymusowe wydalenie z terytorium
Rzeczpospolitej Polskiej na Białoruś jest niedopuszczalne także w procedurze
ekstradycyjnej czy na postawie zawartych umów międzynarodowych o pomocy
prawnej. Zgodnie z Polską Konstytucją podstawowe prawa człowieka są
zagwarantowane każdemu, kto przebywa na terytorium Polski bez względu na to czy
jest obywatelem polskim czy cudzoziemcem, bez względu na to jak znalazł się w
Polsce. Wydanie takiej osoby do kraju w którym nie ma gwarancji przestrzegania tych
praw i traktowanego przez władzę Rzeczypospolitej Polskiej jako państwo wrogie,
współdziałające w zbrodni agresji, stanowiłoby rażące naruszenie tych właśnie
podstawowych praw w wolności konstytucyjnych, bez względu na to w jakiej
procedurze miałaby nastąpić dyslokacja danej osoby.
Powoduje to, że nie zachodzi potrzeba przekazania sprawy do ponownego
rozpoznania, ale z uwagi na stwierdzenie przeszkody dla dopuszczalności wydania
określonej w art. 604 § 1 pkt 7 k.p.k. należało postępowania umorzyć.
wz
[ł.n]